.


طریقِ معنوی‌ی هنر

در نگرشِ عرفانی به عالم، جهان كلامِ حضرتِ خداوند است و آفرينش، شعري است كه از زبانِ خداوند سروده شده و همچنان فرو ريزش مي‌كند. در نگاهِ عارفانه، حكمتِ خداوند و بلكه خودِ او در صورت‌هايي كه مجسمه‌ی معاني‌ي هستند تجلي پيدا مي‌كند و زيبايي، نقش و نشاني است از يك امرِ بي‌صورتِ بي‌نقش، كه همان انديشه‌ي خداوند باشد.
    اين عرَض‌ها از چه زايد؟ از صُور
    وين صُور هم از چه زايد؟ از فكَر
    اين جهان يك فكرت است از عقلِ كل
    عقل چون شاه است و صورت‌ها رُسُل
                                                           مثنوي
    در هستی‌شناسی‌ی عرفان، موجودات از خود هيچ ندارند و چون يك آيينه و يك ناي مي‌مانند كه در دستانِ خداوند، تابش مي‌گيرند و اين همه نقش كه در آيينه‌ي اوهام است از همان يك خرَد و فروغِ جاويدان است و عاشقان همان ني‌هايند و آينه‌هايند كه در دستانِ معشوقان و لب بر لبِ آنان، جان مي‌گيرند و وجود مي‌يابند.
    گر نبودي با لبش ني را سَمر
    ني جهان را پر نكردي از شكر
                                                 مثنوي
    در اينجا، هنرمندِ متعالي خود يك خداگونه‌ي كوچك است؛ او خليفه‌ي باري است؛ و او نيز در تشبه به باري و در تخلّق به اخلاقِ او به يك معناي بي‌صورت، صورت و مجلی مي‌بخشد و در واقع بيانِ هنري‌ي او تجلّي و بروزِ و ظهورِ حكمتي و نگری است كه در جانش مي‌تابد.
    دو دهان داريم گويا همچو ني
    يك دهان پنهانست در لب‌هاي وي
    يك دهان نالان شده سوي سما
    هاي و هويي درفكنده در هوا
    ليك داند هر كه او را منظر است
    كه فغانِ اين سري هم زان سر است.
                                                          مثنوي
    هنرِ عرفانی هنرِ حكيمانه‌اي است و اين حكمت تار و پود و جان و دل و پي و دليل و خميرمايه‌ی اثرِ هنري را تشكيل مي‌دهد. و اين تنها عرفان و كشفِ اسماء و اسرار است كه دليلِ اصلی‌ي آفرينشِ هنري در نزدِ هنرمند است و نه غرض‌ورزي‌هاي نيكوي ابزاري‌ی مصلحانه‌ی اجتماعي و يا وسيله‌قراردادنِ هنر براي بيانِ احساساتِ انساني و يا حتي توليدِ زيبايي. روحِ هنرِ عرفانی، مكاشفه است. هنرِ عرفانی هنرِ انساني است؛ به اين دليل و به اين معنا كه در حکمتِ خویش به پرسش‌هاي جدي درباره‌ي انسان مي‌پردازد. هنرِ انساني هنرِ انسان‌شناسانه است و انسان‌شناسی هم بی جهان‌شناسی نمی‌شود. کسی که به انسان می‌نگرد بایست به جهان نگریسته باشد. هنرمندِ بی جهان هنرمندِ بی انسان است. در اینجا جهانِ هر هنرمند منبعِ گفتار و بيانِ هنري او و مخزنِ صُورِ خيالِ انديشه‌ی اوست كه اثرِ هنري از آن آبشخور ريشه مي‌گيرد. هنرمند از جهانِ خويش خبر مي‌آورد و جهان براي انسان همان است كه آن را مي‌شناسد. پس اين شناسايي‌ی جهان و انسان، پايه‌ی هنرِ انديشه‌مند انساني است. روح و ذهنِ هنرمند در هنرِ عرفانی يك منظومه‌ی بسامان و زيبا است و او براي تمامِ جوانب و جزئياتِ هنرِ خود حكمتِ ويژه‌اي دارد؛ و‌ جديت در هنرِ او همان جديت و سامانِ حكمتِ اوست.
    اما، اين نگاه و حكمت در هنرمند چگونه متولد مي‌شود؟ و اين روحِ معني و جانِ هنرِ عرفانی چگونه بر كالبد و لوحِ ضميرِ هنرمند، نقش مي‌بندد و شكل مي‌گيرد؟ و اگر هنرمند خود را چون يك ناي و چون يك آيينه مي‌بيند نشسته بر لبانِ خداوند و پر از طلعلعِ جمالِ محبوب، اين ناي و آيينه از چه جنسي‌اند؟ و چگونه پرداخت مي‌شوند و سامان مي‌يابند؟
    در واقع در هنر عرفانی، آموزش، نوعي آفرينش است. يعني هنرجو از جهانِ خامي‌كه در ابتدا در آن بسر مي‌برد، از طريقِ خاصي واردِ عالم صُورِ زيبايي و جهانِ معنوي كه خيزش‌گاه و دست‌مايه هنري و بياني‌ي اويند مي‌شود و بدين‌گونه به‌دستِ استادِ هنرآموز، تولدي دوباره مي‌يابد و جامه‌ی آفرينشِ جديدي بر او پوشانيده مي‌شود.
    مرده بدم، زنده شدم، گريه بدم، خنده شدم
    دولتِ عشق آمد و من دولتِ پاينده شدم
    تابشِ جان يافت دلم، وا شد و بشكافت دلم
    اطلسِ نو بافت دلم، دشمنِ اين ژنده شدم
    چشمه‌ي خورشيد تويي، سايه‌گهِ بيد منم
    چون كه زدي بر سرِ من پستِ و گدازنده شدم
                                                                      مولانا
    اما، طريقِ اين نو شدن و ميلاد و انتقال و كسبِ حكمت و معرفتِ عرفانی‌ي جديد، در كجاست؟
    عارفان مي‌گفتند، طريقِ انتقالِ معرفت‌هاي باطني و آموزش‌هاي معنوي، از مرشد به سالك، از تحول و تطوّر و تفطّنِ او در باطنِ خويشتن مي‌گذرد و فنا و سفرِ سالك از صفاتِ خود در صفاتِ مرشد، اصلِ تعليم است.
    مي‌گفت يكي كه عاشقي چيست؟
    گفتم كه چو ما شوي بداني.
                                             مولانا
    در دو چشمِ من نشين اي آنكه از من من‌تري
    تا قمر را وانمايم كز قمر روشن‌تري
                                                      مولانا
    در مثنوي‌ی خداوندگار داستانِ عاشقي است كه با معشوقِ خود از مجاهده‌ها و رياضت‌هاي طريق بر مي‌شمرد و آنرا دليلِ وصال مي‌طلبد. ولي معشوق به او مي‌گويد اين‌ها در طريقِ وصال همه فرع است و اصل چيزِ ديگري است و تا با خودي در خودت راه نيست وزين گفته جز بي‌خود آگاه نيست و تا از حايل ِحجابِ خوديتِ خود در نگذري و يكتا من نشوي، و از تو جز من چيزي باقي نماند و تا نميري، . . . به من زنده نخواهي شد؛ و تا چراغِ هستي‌ی تو به ظلماتِ فنا نرسد، آبِ حياتِ جاويد تو را در نخواهد يافت؛ و تا از خودت نگذري به من نخواهي رسيد. يك قدم بر نفسِ خود  نِه، وانگهي بر كوي دوست.
    گفت معشوق اين همه كردي و ليك
    گوش بگشا پهن و اندر ياب نيك
    كانچ اصلِ اصلِ عشق است و ولاست
    آن نكردي، اينچ كردي فرع‌هاست.
    گفتش آن عاشق بگو آن اصل چيست؟
    گفت اصلش مردن است و نيستي است.
                                                              مثنوي
    در اين مدرسه، سپردنِ گوهرِ عاشقي از استاد به شاگرد يگانه وظيفه‌ی او است و امانتِ سنگين معرفت از سينه‌ي مراد به سينه‌ي مريد، چون از شعله‌اي به شعله‌ی ديگر سپرده مي‌شد و آتشكده‌ي باطن پيوسته به آئين جاودانه‌‌ي خود مشتعل مي‌ماند.
    « ... چراغِ افروخته، چراغ نا افروخته را بوسه داد و برفت؛ او به مقصود رسيد.»
                                                                                                    مولانا
    « شد ز غمت خانه‌ی سودا دلم
    در‌ طلبت رفت به هر جا دلم
    آه كه امروز دلم را چه شد
    دوش چه گفته است كسي با دلم
    از دلِ تو در دل من نكته‌هاست
    اه چه ره است از دلِ تو در دلم »
                                                 مولانا
    هنگامي كه هُماي عشق بر وجودِ سالك مي‌نشست، خزانه‌ي اسرار وگنجينه‌ي همه نيكي‌ها و زيبایی‌ها بر او از دلِ خودِ او گشاده مي‌شد و سالك از آن پس در روي خود تفرجِ صنعِ خداي مي‌كرد و سر بر زانوي مراقبت و دل در گريبانِ مكاشفت، همچنان توشه بر مي‌گرفت و از آن نامه با ديگران بر مي‌خواند و در بيان مي‌آورد.
    اي نسخه‌ي نامه‌ی الهي كه تويي
    وي آينه‌ي جمالِ شاهي كه تويي
    بيرون زِ ‌تو ‌نيست‌ هرچه در عالم هست
    از خود بطلب هر آنچه خواهي كه تويي
    و به قولِ حافظ، اين عشق است كه تعليمِ سخن مي‌كند؛ و عشق آموختني نيست بلكه خود آموزگار است. معلم، عشق است.
    و امّا و صد امّا، اين عشق كه وصلش به كوشش نيست و عنقاي مُغربي است كه نشانش پديد نيست، چگونه به دامِ جهد و سعيِ مُقلِ ما مي‌تواند شكار شود‌؟ و او كه اختياري نيست‌، چگونه خواسته مي‌شود و موردِ توصيه عرفا قرار مي‌گيرد و بي‌نصيبي از آن موردِ ذم واقع مي‌شود؟ به قولِ مولانا:
    آنچه ارزد صيد را عشق است و بس
    ليك او كي گنجد اندر دامِ كس؟
    تو مگر آيي و صيدِ او شوي
    دام بگذاري به دامِ او روي
    غيرِ مردن هيچ فرهنگِ دگر
    در نگيرد با خدا اي حيله‌گر
    يك عنايت به ز‌ِ صدگون ‌اجتهاد
    جهد را‌ خوف است از ‌صدگون ‌فساد
    اصل خود جذبه است ليك اي خواجه‌تاش
    كار كن موقوفِ آن جذبه نباش
                                                  مثنوي
    پاسخِ عارفان به اين سؤال اين بود كه اصلاً عشق از آن سويست و محبتِ بي‌حساب صفتِ حق است:
    « يُحبهّم تمام است؛ يُحبوّنه كدام است؟ »
                                                             مولانا
      معشوق، عاشق‌تر از عاشق است و در حقیقتِ شرفِ عشق، ناز و یکسویگی‌ی کششِ عاشق وجود ندارد. عشق دو سویه است و فراق تنها از خامی‌ی عاشق است و آن آتشی است که او را پخته و پخته‌تر می‌کند و به او شرفِ وصال می‌بخشد.
    هيچ عاشق خود نباشد وصل‌جو،
    كه نه معشوقش بود جوياي او.
    آنچنان كه عاشقي بر رزق زار،
    هست عاشق رزق هم بر رزق‌خوار.
    هين توكل كن ملرزان پا و دست
    رزقِ تو بر تو زِ تو عاشق‌تر است
    گر تو را صبري بدي رزق آمدي،
    خويش را چون عاشقان بر تو زدي.
                                                         مثنوي
     آري، عشق آمدني است، ولي اين ميهمانِ فربه، خانه‌ی ميزبان را تهي و مناسبِ مقام و پاك و پالوده و پرداخته مي‌خواهد. دو من در یک سرا گنجایی ندارد و غیرتِ معشوقی، که هرگز غیری را بر نمی‌تابد، مانعِ ورود عشق به خلوت‌سرای عاشق است.
    حافظا در دل تنگت چو فرو آيد يار
    خانه از غير نپرداخته‌اي يعني چه؟!
    عشق بزرگترین هبه‌ي استاد است؛ یادگاری پر کیمیا، که سپردنش از استاد به شاگرد مستلزمِ پیمودنِ طریقی در درونِ شاگرد است و او می‌باید در سفری از خویش در خویش خودش را از خویش بپردازد و اینگونه آماده‌ي میزبانی‌ی معرفت شود. بدین ترتیب، در پرداختنِ سينه‌ی سالک به پذيرفتنِ تعاليمِ باطني‌ی استاد، صافي‌كردنِ درون و فقر و سكوتِ وجودي‌ي سالک در درون براي شنيدن آواها و رازها، مقام‌هایی از طریقِ انتقالِ معارف و معانی‌ي باطنی است.
    قابلِ اين گفته‌ها شو گوش‌وار
    تا كه از زر سازمت من گوش‌وار
    چون تو گوشي او زبان ني جنسِ تو
    گوش‌ها را حق بفرمود انصتوا
    كودك اول چون بزايد شير نوش
    مدتي خاموش باشد جمله گوش
    مدتي مي بايدش لب دوختن
    از سخن تا او سخن آموختن
    ادخلوا الابيات من ابوابها
    سوي منطق از ره سمع اندر آ
    يكي از طريق‌هاي سكوتِ باطني‌ي سالك، تداومِ او بر ذكر است و آن ذكر تكرارِ مدامِ صفیرِ صداي يادي و خاطره‌ي خيالي در اندرونِ سالك است كه پيوسته او را از «من» دورتر كرده و به منِ من‌تري نزديك مي‌كند.
    «ز بس بستم خيالِ تو، توگشتم پاي تا سر من
    تو آمد رفته رفته، رفت من، آهسته آهسته»
    اين تكرار، طريقتِ سالك مي‌شود و طريقِ اين تكرار مي‌تواند بر مركبِ صدا و موسيقي‌ باشد و به قولِ مولانا، سماع، دل و جان را به بوي دلدار و سراپرده‌ي اسرار مي‌رساند، و روح را سوار بر مركبِ خود به عالمِ يار مي برد.
    دل وقتِ سماع بوی دلدار برد
    جان را به سراپرده‌ی اسرار برد
    این زمزمه مرکبی است مر روحِ تو را
    بردارد و خوش به عالمِ یار برد
    مراقبه بر يك ذكر، ذاكر را به باطنِ آن و عمق صورتِ تكرار شونده نزديك‌تر و نزديك‌تر مي‌كند و معرفتِ او درباره‌ي آن ذكر و بيانِ آن عميق‌تر و افزون‌تر مي‌شود و سالك معرفتِ شهودي‌ی خويش را به محكِ «تأييدِ نظر»ِ استاد مي‌آزمايد و صورت‌بندي آن بي‌صورت را به واسطه‌ی تأييدِ استاد بسامان‌تر مي‌سازد.
    سال‌ها دل طلبِ جامِ جم از ما مي‌كرد
    و آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا مي‌كرد
    مشكلِ خويش برِ پيرِ مغان بردم دوش
    كو به تأييدِ نظر حلِ معما مي‌كرد
    ديدمش خرم و خندان قدحِ باده به دست
    و اندر آن آينه صدگونه تماشا مي‌كرد
    فيضِ روح‌القدس ار باز مدد فرمايد
    دگران هم بكنند آنچه مسيحا مي‌كرد
                                                          حافظ
    ... آموزشِ هنرِ عرفانی خود از شقوقِ آموزش‌هاي معنوي و باطني است. در اينجا شاگرد در حضورِ استاد به ادب مي‌نشيند و در سفر در صورت‌هاي زيبايي و پرداختِ آنها، درونِ خود را مصفا و مطرّا مي‌كند و جاي را برآن ميهمانِ مبارك و آموزه‌ي و هديه‌ي نهايي استاد،كه عشق است، مهيا مي‌سازد.
    همنشيني با شهان چون كيمياست
    كيميايي چون نظرشان خود كجاست؟
    نارِ خندان باغ را خندان كند
    صحبتِ مردانت از مردان كند
    راست كن اجزات را از راستان
    سرمكش اي راست‌رو زآن آستان
    فقرخواهي آن به صحبت قايم است
    ني زبانت كار مي‌آيد نه دست
    دانشِ آن را ستاند جان ز جان
    ني ز راهِ دفتر و ني از زبان
    در دلِ من آن سخن زان ميمنه است
    زانكه از دل جانب دل روزنه است.
                                             جلال‌الدين مولوي

     

    ( زمستان 1382)

    .